Zelfvertaling

ENG Self-translation SPA Autotraducción

oorsprong

Sinds Santoyo (2005: 859) beschouwt men dikwijls Joseph ben Matthias ha-Cohens ooggetuigenverslag van de grote Joodse opstand (66-73 n.Chr.) tegen de Romeinen als het eerste gedocumenteerde voorbeeld van zelfvertaling. Voordat hij in Romeinse gevangenschap Flavius Josephus werd en zijn relaas deed in het Koinē-Grieks (ἱστορία Ἰουδαϊκοῦ πολέμου/Historia Ioudaikou polemou), had de voormalige generaal een korter, verloren gegaan origineel geschreven in het Aramees, zijn moedertaal.

andere termen

De term zelfvertaling combineert het gangbare woord vertaling met het voorvoegsel zelf-, wat aangeeft dat de taak door iemand zelf is uitgevoerd en niet door een derde partij.

Vele talen geven echter de voorkeur aan het Latijnse voorvoegsel: auto-, afgeleid van het Oudgrieks αὐτός, ‘zelf, eigen, van of door zichzelf.’ Dit is meer bepaald het geval voor de Romaanse talen: autotraduction (Frans), autotraduzione (Italiaans), autotraducere (Roemeens), autotradução (Portugees), autotraducció (Catalaans), autotradución (Galicisch) en autotraducción (Spaans). Hetzelfde voorvoegsel vindt men terug in de Baskische term voor zelfvertaling, autoitzulpen, wellicht vanwege de wijdverbreide aanwezigheid van het Spaans in het Baskenland.

Ook in Slavische talen is auto- het meest gebruikelijk: kijk maar naar het Russisch (avtoperevod, автоперевод), het Oekraïens (avto-perekladu, авто-перекладу) of het Pools autoprzekład; enkel in het Tsjechisch lijkt men te twijfelen tussen sebepřeklad en autopřeklad.

Zelfs in het Engels was het Latijnse voorzetsel tot voor kort gangbaar. Shuttleworth & Cowie (1997: 13) beschouwden autotranslation en self translation als ‘standaardtermen voor dit fenomeen’ in hun Dictionary of Translation Studies. Zo ook de eerste uitgave van de Routledge Encyclopedia of translation studies, waar zowel auto-translation als self-translation ‘refer to the act of translating one’s own writings or the result of such an undertaking.’ (Grutman 1998: 17) Latere edities van hetzelfde naslagwerk (in 2009 en 2019) geven de voorkeur aan self-translation, in overeenstemming met wat ondertussen de meest gangbare terminologie in het Engels was geworden.

Equivalenten van het Engelse voorvoegsel self- vinden we in zowat alle andere Germaanse talen: het Nederlands (zelfvertaling), het Deens (selvoversættelse), het Zweeds (självöversättning). De meest creatieve metataal heeft wellicht het Duits. Naast de meest gebruikte term, Selbstübersetzung, komen verscheidene andere vormen voor: Eigenübersetzung of Autoversion, soms zelfs Autorversion. Door de letter -r- in te lassen tussen ‘auto’ en ‘version’, verandert deze laatste term op veelzeggende wijze het ‘eigen’ in een ‘auteur’. Deze kleine variatie zet de deur op een kier voor een nieuwe reeks nuances, gaande van ‘schrijverschap’ tot de daarbij gepaard gaande ‘autoriteit’ (auctoritas) en vrijheid van de auteur. Soms kan een woord een hele wereld, een semantisch universum, ontsluiten.

Toegegeven, geen van deze nuances is als zodanig aanwezig in het voorvoegsel auto-, maar het kan wel op die manier geïnterpreteerd worden, en dat gebeurt dus ook geregeld, niet in het minst door de betrokken auteurs zelf. Zo is het bijna schering en inslag dat zelfvertalers (in voorwoorden of interviews) benadrukken dat het resultaat van hun tussenkomst allesbehalve een vertaling is. Waar andere vertalers doorgaans zweren dat ze trouw gebleven zijn aan de brontekst (ongeacht of dat ook het geval was), beweren zelfvertalers dikwijls precies het tegenovergestelde: in plaats van loyaliteit preken ze vrijheid (Grutman 2018).

samenvatting

Ongeacht het voorvoegsel (auto- of zelf-), verwijst de term nu eens naar het vertalen van eigen teksten naar een andere taal, dan weer naar het resultaat daarvan, namelijk de door de auteur van het origineel zelf vertaalde tekst. Het is zowel proces als product: een tweetalig proces van lezen en interpreteren, parafraseren en herformuleren, herlezen en nakijken, met de bedoeling een zelfstandige versie in een andere taal te bekomen. Hoewel het dus duidelijk om een vorm van vertaling gaat (vandaar dit encyclopedie-artikel), bezit het proces, misschien meer dan het product, eveneens bepaalde kenmerken die zelfvertaling potentieel onderscheiden van vertaling door derden, waardoor het op zichzelf een volwaardig studieobject wordt. Tot nu toe heeft onderzoek zich geconcentreerd op letterkundige zelfvertaling, en dat zal ook hier hoofdzakelijk het geval zijn. Bijgevolg zijn de volgende opmerkingen slechts mutatis mutandis van toepassing op zelfvertaling in andere sectoren, of het nu gaat om stripverhalen, liedjesteksten, websites of wetenschappelijke publicaties.

metagegevens

	Rainier Grutman
	2026
	Grutman, Rainier. 2026. "Zelfvertaling" @ ENTI (Encyclopedia of Translation & Interpreting). AIETI.
	pending
	https://www.aieti.eu/enti/self-translation_DUT

...