Hasło | Tłumacze przysięgli

ENG Sworn interpreters/translators SPA Traductores/intérpretes jurados

Wstęp

Tłumacze przysięgli (TP) to tłumacze ustni i/lub pisemni, którzy są upoważnieni lub akredytowani przez państwo lub organizację zawodową (po zdaniu egzaminów lub wykazaniu się odpowiednimi kwalifikacjami edukacyjnymi, często w połączeniu z udokumentowanym doświadczeniem zawodowym) do sporządzania tłumaczeń z języków obcych i/lub na języki obce dokumentów, które mają być wykorzystywane przez organy wymiaru sprawiedliwości i/lub administrację publiczną i/lub do tłumaczenia ustnego w sądach (zob. Court interpreting), innych organach wymiaru sprawiedliwości i organach ścigania oraz instytucjach państwowych.

Sterta przetłumaczonych i opieczętowanych dokumentów przeznaczonych do wykorzystania jako materiał dowodowy w sądzie [Zdjęcie udostępnione przez Joannę Miler-Cassino]

Upoważnienie urzędowe jest zwykle wydawane przez ministerstwa sprawiedliwości lub spraw zagranicznych, urzędy państwowe, niektóre sądy wyższego szczebla bądź wybrane uniwersytety. TP cieszą się zaufaniem jako osoby, które dokonują wiarygodnego przekładu ustnego i pisemnego, gwarantując tym samym prawo do rzetelnego procesu sądowego lub bezpieczeństwo transakcji.

W niektórych krajach, takich jak Austria lub Polska (Korpal 2021: 558), TP ma obowiązek wykonywać zarówno tłumaczenia ustne, jak i pisemne, w innych, np. we Francji lub w Niemczech (TEPIS 2021: 16, 34), są to odrębne zawody. W krajach wielojęzycznych TP wykonują również tłumaczenia między językami urzędowymi lub między uznanymi językami mniejszościowymi a urzędowymi.

Nazwy w językach lokalnych

Przykłady nazw stosowanych w poszczególnych krajach to np. allgemein beeideter und gerichtlich zertifizierter Dolmetscher (Austria), traductor público (Argentyna, Ekwador), auktorisoitu kääntäjä (Finlandia), öffentlich bestellter Übersetzer, allgemein ermächtigter Übersetzer, (allgemein) beeidigter Urkundenübersetzer (Niemcy, różne kraje związkowe), allgemein beeidigter Gerichtsdolmetscher (Niemcy, szczebel federalny), traducteur/interprète agréé (Francja), ορκωτός μεταφραστής (Grecja), statsautorisert translator (Norwegia), traductor jurado, intérprete jurado oraz traductor-intérprete jurado (Hiszpania), traducteur-juré, interprète intervenant au profit des autorités judiciaires et de poursuite pénale (Szwajcaria, różne kantony).

Podstawa prawna

Uznaje się, że wymóg udziału TP w postępowaniu przygotowawczym i sądowym wynika z prawa do rzetelnego procesu sądowego, zapisanego w art. 8 i 10 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 roku. Prawo do rzetelnego procesu sądowego zostało skonkretyzowane w art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1996 roku, którego ust. 3 stanowi między innymi:

Każda osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa ma prawo, na zasadach pełnej równości, co najmniej do następujących gwarancji:

(a) otrzymania niezwłocznie szczegółowej informacji w języku dla niej zrozumiałym o rodzaju i przyczynie oskarżenia; [...]

(f) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli oskarżony nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie;

Należy odnotować, że „prawo do tłumacza ustnego jest prawem wtórnym w stosunku do prawa do rzetelnego procesu sądowego”, jednak jako bardziej konkretne niż to drugie prawo, jest łatwiejsze do zastosowania w krajowych porządkach prawnych. Jest ono również interpretowane jako obejmujące prawo do tłumaczenia niezbędnych dokumentów (Sherman 2017: 257, tłum. ASR). Prawo do tłumacza ustnego wyraźnie gwarantuje Amerykańska Konwencję Praw Człowieka (i chociaż nie czyni tego Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów, zostało ono potwierdzone w inny sposób), przez statuty sądów międzynarodowych (Międzynarodowy Trybunał Karny, specjalne trybunały/sądy ustanowione dla byłej Jugosławii, Rwandy, Kambodży, Sierra Leone i Libanu), a także przez wiele konstytucji krajowych (Sherman 2017: 279-284), a jego status jako normy międzynarodowej znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów międzynarodowych (Sherman 2017: 286).

Brzmienie Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych odzwierciedla art. 5 ust. 2 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), który dotyczy prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego: „Każdy, kto został zatrzymany, powinien być niezwłocznie poinformowany w języku dla niego zrozumiałym o przyczynach zatrzymania i o stawianych mu zarzutach" oraz art. 6 ust. 3 EKPC, dotyczącym prawa do rzetelnego procesu sądowego:

Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:

(a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżeniu; [...]

(e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie.

W Unii Europejskiej dyrektywa 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym ustanawia prawo do tłumaczenia ustnego (art. 2) i prawo do tłumaczenia pisemnego (art. 3), zobowiązując jednocześnie państwa członkowskie, aby podjęły „konkretne środki w celu zapewnienia, aby tłumaczenie ustne i tłumaczenie pisemne miało jakość wymaganą" (art. 5 ust. 1) oraz do „starania w celu stworzenia rejestru lub rejestrów niezależnych tłumaczy pisemnych i tłumaczy ustnych, którzy posiadają odpowiednie kwalifikacje” (art. 5 ust. 2). Oba zobowiązania były przedmiotem projektów QUALETRA (JUST/2011/JPEN/AG/2975) i LIT Search (JUST/2013/JPEN/AG/4556) realizowanych z udziałem Europejskiego Stowarzyszenia Tłumaczy Prawniczych (EULITA).

W Stanach Zjednoczonych Ameryki, Rozporządzenie wykonawcze 13166 - „Poprawa dostępu do usług dla osób z ograniczoną znajomością języka angielskiego" (LEP - limited English proficiency) wprowadza zasadę niedyskryminacji takich osób w kontaktach z władzami stanowymi i federalnymi, w tym sądami.

Początki zawodu

Jedną z pierwszych historycznych wzmianek o zawodzie podobnym do TP była Ordonnance de Villers-Cotterêts (1539), która przewidywała zastąpienie łaciny przez język francuski w charakterze języka urzędowego i stworzyła zapotrzebowanie na tłumaczy królewskich, którzy mieli pomagać w komunikacji z obcokrajowcami i osobami posługującymi się lokalnymi językami we Francji, w tym w sądach koronnych (TEPIS 2021: 13). Niektórzy tłumacze zaczęli z czasem pracować dla innych sądów i osób prywatnych w całej Francji (Peñarroja 2013: 122). W Hiszpanii początki zawodu były związane z kolonizacją Ameryki, a pierwszy akt prawny został przyjęty pod koniec XIX w. (Vigier, Klein & Festinger 2013: 31-32). Obecnie w niektórych krajach przyjęto specjalne przepisy lub regulacje. Kwestię, kiedy należy skorzystać z usług TP, często regulują bardziej ogólne akty prawne, takie jak kodeksy postępowania cywilnego lub karnego.

Na górę

Krótko o zawodzie TP

TP stanowią bardzo zróżnicowaną grupę zawodową.

Organizacja zawodu różni się w zależności od kraju, poczynając od wyraźnie regulowanych zawodów z długą tradycją (jak w Argentynie), przez samoregulujące się grupy zawodowe bez bezpośredniej interwencji państwa (jak ma to miejsce w Wielkiej Brytanii), po zawody z wyraźnym, regulowanym dostępem, ale bez regulacji działalności (Hiszpania) (Vigier, Klein & Festinger 2013: 28, tłum. ASR).

W krajach federalnych takie kwestie mogą być regulowane na szczeblu niższym niż krajowy. Sytuacja ta czasami prowadzi do nieuznawania lub niespójnego uznawania kwalifikacji TP oraz dokumentów przetłumaczonych przez TP z innych krajów lub nawet innych części krajów federalnych (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 31-32, 45; TEPIS 2021: 33, 42). W krajach, w których istnieją certyfikowani tłumacze środowiskowi lub publiczni, ich zadania mogą pokrywać się częściowo z zadaniami tłumaczy przysięgłych.

Pomimo posiadania państwowego upoważnienia, większość TP nie jest pracownikami sektora publicznego: wykonują oni wolny zawód, pracują jako freelancerzy lub w niepełnym wymiarze godzin (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 3). Upoważnienie państwowe jest zwykle powiązane z ustalonymi oficjalnymi stawkami za usługi dla sądów, organów ścigania i innych organów państwowych, natomiast stawki dla klientów prywatnych mogą być negocjowane. Sytuacja ta powoduje niezadowolenie, czasami prowadząc do strajków, zwłaszcza wśród tłumaczy (ustnych) sądowych, którzy również częściej skarżą się na złe warunki pracy (np. w Austrii, Niderlandach, stanach Kolorado i Kalifornia w USA lub prowincji Ontario w Kanadzie). Inną sporną kwestią jest powszechna praktyka powoływania przez sądy i inne organy tłumaczy ad hoc - głównie w przypadku języków rzadkich, np. w związku z kryzysem uchodźczym w 2015 r. - bez odpowiedniego sprawdzenia ich umiejętności (EULITA 2020b: 17, 25; TEPIS 2021: 34-37, 51; problem ten zgłoszono również w Niderlandach i w prowincji Ontario w Kanadzie).

Upoważnienia urzędowego lub akredytacji udzielają ministerstwa sprawiedliwości lub spraw zagranicznych, urzędy państwowe, niektóre sądy wyższego szczebla bądź wybrane uniwersytety (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 27). W niektórych krajach, np. w Polsce przed rokiem 2005, a obecnie w Argentynie lub we Francji, TP są uznawani za podgrupę biegłych sądowych (EULITA 2020b: 10, 26; Vigier, Klein & Festinger 2013: 39). Ten paraprawny zawód ma podobny cel jak zawód notariusza: zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego (Kądzielski 2020: 45-48). W Polsce można spotkać głosy, że TP są osobami zaufania publicznego (Bogucki, Dybiec-Gajer, Piotrowska et al. 2019: 134; Piecychna 2019: 130, 134) lub że zawód ten powinien być uznany za zawód zaufania publicznego (Wojtyś 2019: 26-27). Niewątpliwie relacja między tłumaczami sądowymi a ich klientami opiera się na zaufaniu (Hale & Napier 2016). Jak pokazała tzw. „sprawa z Melbourne”, złe tłumaczenie ustne może prowadzić do poważnych pomyłek sądowych (Nakane 2007; Piller 2017: 89-90), natomiast brak wysoko wykwalifikowanych tłumaczy ustnych może zdezorganizować pracę wymiaru sprawiedliwości lub przyczyniać się do przepełnienia więzień.

Na górę

Kiedy należy skorzystać z usług TP?

Wymogi prawne dotyczące korzystania z usług TP również są różne w różnych krajach. Do krajów, w których obowiązują ścisłe przepisy, należą Argentyna i Francja. W Argentynie zawód TP cieszy się uprzywilejowaną pozycją: „wszystkie dokumenty, które mogą być częścią procesu prawnego, muszą być przetłumaczone przez zarejestrowanych [tłumaczy publicznych], ponieważ władze są zobowiązane do korzystania z należycie przetłumaczonej dokumentacji", natomiast „postępowania z udziałem osób nieznających języka hiszpańskiego lub dokumenty sporządzone w języku obcym, w których nie wezwano [tłumacza publicznego], są uznawane za nieważne" (Vigier, Klein & Festinger 2013: 38, tłum. ASR). We Francji tłumacze przysięgli mają wyłączne prawo sporządzania tłumaczeń urzędowych lub poświadczonych, a nieuprawnione użycie tego tytułu zawodowego może podlegać karze pozbawienia wolności na okres jednego roku i grzywny w wysokości 15,000 EUR (TEPIS 2021: 14). Również w Austrii nieuprawnione użycie tytułu zawodowego może zostać ukarane grzywną w wysokości do 10,000 EUR.

Tłumaczenie z odciskiem pieczęci i podpisem polskiego tłumacza przysięgłego [Zdjęcie udostępnione przez Joannę Miler-Cassino]

Nieco mniej rygorystyczne zasady obowiązują w Niemczech: tłumaczenia poświadczone muszą być sporządzane przez tłumaczy zaprzysiężonych w niemieckich sądach, ale z wieloma wyjątkami, ponieważ sędziowie i urzędnicy mogą decydować o przyjęciu tłumaczenia według swojego uznania. Jako że zawód ten nie jest regulowany na szczeblu federalnym, czasami nie ma pewności, czy dana instytucja przyjmie tłumaczenie wykonane w innym landzie lub państwie; w niektórych przypadkach akceptowane są nawet tłumaczenia wykonane przez tłumaczy bez formalnych kwalifikacji (TEPIS 2021: 33). W Hiszpanii, chociaż traductor-intérprete jurado jest „upoważniony przez państwo hiszpańskie do wykonywania oficjalnych tłumaczeń pisemnych i ustnych zarówno z języka hiszpańskiego, jak i na język hiszpański", jego „obowiązki i prawa nie są jasno określone" (Vigier, Klein & Festinger 2013: 31, 32, tłum. ASR).

W Kanadzie, ze względu na dostępność (certyfikowanych) tłumaczy środowiskowych, z usług certyfikowanych tłumaczy sądowych korzysta się tylko w sądach wyższej instancji (TEPIS 2021: 29). Ogólnie rzecz biorąc, art. 22 Kanadyjskiej Karty Praw i Swobód gwarantuje prawa językowe osobom posługującym się językami innymi niż angielski i francuski. Ponieważ jednak liczba języków w Kanadzie przekracza dwieście, zdarza się, że tłumaczenie nie tylko nie musi być wykonane przez tłumacza certyfikowanego, ale dopuszcza się jego wykonanie przez osoby należące do prowincjonalnych stowarzyszeń tłumaczy, osoby, które mogą udowodnić, że pracują jako tłumacze, a nawet duchownych z doświadczeniem w tłumaczeniu (TEPIS 2021: 30).

Wyjątkowa sytuacja ma miejsce na Węgrzech, gdzie Węgierskie Biuro Tłumaczeń i Atestacji (Országos Fordító és Fordításhitelesítő Iroda Zrt. - OFFI), przedsiębiorstwo założone w 1949 r. i zarejestrowane jako spółka w 1968 r., posiada ustawowy monopol na sporządzanie tłumaczeń urzędowych. Tłumaczenia poświadczone niektórych rodzajów dokumentów na języki urzędowe UE mogą być również wykonywane przez samozatrudnionych specjalistów (wykwalifikowanych tłumaczy, węg. szakfordító igazolvány) i inne biura tłumaczeń.

Na górę

Praca TP

Głównym obszarem specjalizacji TP jest tłumaczenie prawne i prawnicze (zob. Legal translation), które wiąże się z wysokimi wymaganiami pod względem szkolenia, umiejętności i wiedzy: konieczna jest znajomość odpowiednich systemów i kultur prawnych, konwencji języka prawn(icz)ego oraz umiejętność radzenia sobie z nieprzystawalnością pojęć prawnych (Popiołek 2020).

Norma ISO 20771:2020 wymaga, aby tłumacze prawniczy poświęcali co najmniej 5% swojego czasu pracy na ustawiczny rozwój zawodowy (ISO 2020: 14), a także określa minimalne kwalifikacje tłumaczy prawniczych w zakresie wykształcenia, doświadczenia zawodowego i certyfikacji ze strony uznanych organizacji zawodowych. Jedynie „oficjalnie uznane kwalifikacje uprawnionego tłumacza prawniczego na podstawie odpowiednich wymogów i przepisów krajowych" nie występują w połączeniu z żadnymi wymogami dotyczącymi wykształcenia lub doświadczenia, tłum. ASR) (ISO 2020: 9). Początkowo organizacje tłumaczy prawniczych krytykowały normę za generowanie dodatkowych obciążeń i kosztów dla indywidualnych tłumaczy (nie została ona przyjęta w Niemczech), ale eksperci ISO wskazali, że jej przyjęcie było dobrowolne. Był okres, kiedy brakowało jednostek certyfikujących, a autocertyfikacja wydawała się jedyną opcją w niektórych krajach, np. w Wielkiej Brytanii.

Co więcej, „ze względu na sformalizowany, oficjalny lub wrażliwy charakter przedmiotu [tłumaczenia], w niektórych krajach, środowiskach i w pewnych okolicznościach tłumacze prawniczy mogą podlegać szczególnym wymogom zawodowym, poufności i etycznym [...] oraz procedurom poświadczenia bezpieczeństwa" (ISO 2020: v, tłum. ASR). Dlatego też TP muszą przestrzegać kodeksów etycznych. Ponieważ praca TP może mieć istotne konsekwencje dla osób, których dotyczy tłumaczenie pisemne lub ustne, powinni oni „dokładać wszelkich starań, aby zapewnić rzetelność, obiektywizm, uczciwość i bezstronność" swoich tłumaczeń, a także spełniać rygorystyczne wymogi poufności, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że często dotyczy to sfery prywatnej osób fizycznych (Esteves-Ferreira 2013: 78-80, tłum. ASR).

Tłumaczenia poświadczone

Tłumaczenia poświadczone lub urzędowe są definiowane jako "tłumaczenia, które spełniają wymogi, aby służyć jako prawnie ważne dokumenty w kraju docelowym" (Mayoral-Asensio 2003: 1, tłum. ASR, kursywa w oryginale). W tym celu "tłumaczenie [...] musi zawierać podpisane przez tłumacza oświadczenie potwierdzające dokładność i wierność tekstowi źródłowemu oraz jego pełną odpowiedzialność za tłumaczenie" (Vigier, Klein & Festinger 2013: 28, tłum. ASR). Co ważne, wierności nie należy mylić z dosłownością (Prieto-Ramos 2002, Mayoral-Asensio 2003: 40-52). Oświadczeniu, zwanemu też formułą poświadczającą, na ogół towarzyszy odcisk pieczęci urzędowej tłumacza, jeśli jest ona używana w danym kraju. W niektórych krajach (np. Niemczech, Francji, Austrii) akceptowane są również podpisy elektroniczne, jednak przepisy w tym zakresie podlegają zmianom. Inne rozwiązania to legalizacja przez organizację zawodową (w Argentynie) lub podmiot urzędowy (na Węgrzech). Przykład formuły poświadczającej przedstawia Ilustracja 1.

W krajach, w których nie ma tłumaczy przysięgłych, tłumaczenia są poświadczane przez samych tłumaczy (zob. Ilustracja 2), poświadczane przez prawników - którzy czasami sprawdzają kwalifikacje tłumacza lub przyjmują przysięgę, że tłumaczenie jest poprawne - lub w ogóle nie są poświadczane (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 3, 25-26).


Ilustracja 1: Przykłady oświadczenia tłumacza przysięgłego w języku hiszpańskim [Textem 2022: 96]	Ilustracja 2: Przykład oświadczenia w jęz. angielskim [forma skrócona] sugerowany dla tłumaczy nieposiadających statusu tłumacza przysięgłego w USA [ATA].

Do dokumentów, które mogą być przedmiotem tłumaczenia urzędowego, należą świadectwa, dyplomy, raporty, orzeczenia sądowe, umowy, akty prawne (Vigier, Klein & Festinger 2013: 28), a także wszystko to, co może zostać wykorzystane w sądach lub administracji publicznej, o praktycznie nieograniczonej tematyce, np. medycznej (Kościałkowska-Okońska 2016). Podobnie w przypadku tłumaczeń sądowych, zakres tematów może być bardzo zróżnicowany, dlatego TP często narzekają na brak dostępu do akt spraw sądowych, co zmusza ich, aby tłumaczyli w sądzie bez przygotowania, np. na tematy techniczne.

Oprócz samego tekstu dokumentu tłumaczenia poświadczone zawierają również opisy cech pozatekstowych, takich jak znaki wodne i inne zabezpieczenia, pieczęcie i stemple, podpisy itp. Niekiedy konieczne jest dodanie uwag tłumacza. Wszelkie takie opisy i uwagi są zwykle dodawane w nawiasach kwadratowych (zob. Ilustracje 3 i 4; więcej przykładów - Prieto-Ramos 2002: 35, Mayoral-Asensio 2003: 130-132).


Ilustracja 3: Przykłady opisów pieczęci lub stempli w języku hiszpańskim [Textem 2022: 97-98]	Ilustracja 4: Przykłady opisów pieczęci i podpisów w języku angielskim [Textem 2022: 22, 49]

Odpowiedzialność tłumaczy przysięgłych

TP niewłaściwie wykonujący swoje zadania mogą być pociągnięci do odpowiedzialności dyscyplinarnej, ale także cywilnej (umownej lub deliktowej) lub karnej (Wojtyś 2019). W Polsce funkcjonuje organ dyscyplinarny (Komisja Odpowiedzialności Zawodowej) rozpatrujący skargi na TP. W przypadku niezastosowania się do wymogów ustawowych, TP mogą zostać ukarani: upomnieniem, naganą, zawieszeniem prawa do wykonywania zawodu tłumacza przysięgłego na czas określony lub pozbawieniem prawa do wykonywania zawodu tłumacza przysięgłego (Kubacki & Gościński 2015: 9; Piecychna 2019: 134). We Francji istnieją trzy kary dyscyplinarne dla biegłych sądowych naruszających przepisy dotyczące zawodu lub zasady uczciwości lub godności: ostrzeżenie, tymczasowe skreślenie z listy ekspertów (na okres do trzech lat) lub skreślenie bez możliwości ponownego wpisana na listę (TEPIS 2021: 18). W Argentynie stowarzyszenia zawodowe mają delegowane przez państwo uprawnienia do stosowania środków odpowiedzialności dyscyplinarnej wobec swoich członków lub do podejmowania działań prawnych wobec nich, natomiast klienci są chronieni na mocy prawa ochrony konsumentów (Vigier, Klein & Festinger 2013: 40). W Hiszpanii Ministerstwo Spraw Zagranicznych sprawdza tłumaczenia, które są kwestionowane przez klientów lub instytucje przyjmujące (Vigier, Klein & Festinger 2013: 33). Odpowiedzialność karną wprowadza np. szwajcarski kodeks karny, który przewiduje grzywnę lub karę pozbawienia wolności do pięciu lat za niezgodne z prawdą tłumaczenie ustne oraz karę pozbawienia wolności do trzech lat w razie ujawnienia przez tłumacza tajemnicy służbowej (TEPIS 2021: 40).

Na górę

Dostęp do zawodu

Dostęp do zawodu (i szkolenie kandydatów) jest regulowany na szczeblu krajowym, a nawet poniżej niego. W większości przypadków kandydaci muszą (1) zdać egzamin z tłumaczenia pisemnego/tłumaczenia ustnego i/lub (2) udowodnić swoje kwalifikacje i/lub doświadczenie zawodowe i/lub (3) być członkami organizacji zawodowej. Ich umiejętności są potwierdzane albo bezterminowo, albo na pewien okres, często pięciu lat (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 29-30). Więcej informacji na temat rozwiązań stosowanych w poszczególnych krajach przedstawiono poniżej.

W tym kontekście należy wspomnieć o kwestii szkoleń dla kandydatów i stałego rozwoju zawodowego TP, które często pozostają nieuregulowane lub niedookreślone, zwłaszcza w przypadku języków rzadkich. Takie braki czasami wypełniają organizacje zawodowe, które organizują kursy szkoleniowe samodzielnie, współpracują z uniwersytetami, prowadząc praktyczne warsztaty lub tworząc programy mentorskie. Również z inicjatywy organizacji lub grup tłumaczy publikowane są książki z przykładami często tłumaczonych dokumentów lub sugerowanymi rozwiązaniami tłumaczeniowymi. Jednakże, jak wskazano w dalszej części, w przypadku języków rzadkich zarówno standardy szkoleniowe, jak i egzaminacyjne są często łagodniejsze, a TP są ustanawiani ad hoc.

Krajowe rejestry tłumaczy przysięgłych państw członkowskich UE można znaleźć na portalu e-Justice.

Egzaminy

W Austrii kandydaci posiadający dyplom ukończenia dowolnych studiów wyższych i trzyletnie doświadczenie zawodowe bądź posiadający dyplom ukończenia studiów w zakresie tłumaczenia pisemnego/ustnego i roczne doświadczenie zawodowe muszą zdać egzaminy z tłumaczenia pisemnego (L1-L2, L2-L1) i ustnego (tłumaczenie a vista i konsekutywne), a także test sprawdzający ich znajomość terminów prawnych. W roku 2021 wprowadzono „certyfikację light" na okres pięciu lat dla tłumaczy języków rzadkich (głównie pozaeuropejskich). Ich posiadacze są uprawnieni jedynie do tłumaczenia ustnego (TEPIS 2021: 7-8).

W Ekwadorze biegli tłumacze ustni i pisemni są akredytowani przez Radę Sądownictwa Ekwadoru. Wymagane są m.in. formalne studia tłumaczeniowe, pewne doświadczenie zawodowe i nieposzlakowana opinia. Gdy Rada potwierdzi, że kandydat spełnia wymagania, może on przystąpić do egzaminu. Rada prowadzi rejestr akredytowanych biegłych, w tym biegłych w zakresie tłumaczeń ustnych i pisemnych.

W Hiszpanii w 2020 r. wprowadzono nowy system regulacyjny dla TP, w którym główną nowością są oddzielne ścieżki akredytacji dla tłumaczeń pisemnych i ustnych. Do tego czasu TP byli upoważnieni do wykonywania obu rodzajów tłumaczeń, natomiast egzaminy koncentrowały się na tłumaczeniu pisemnym (obejmowały tłumaczenie ogólne na jęz. hiszpański i obcy, tłumaczenie prawnicze/ekonomiczne na jęz. hiszpański); umiejętność tłumaczenia ustnego nie była sprawdzana w ogóle lub sprawdzano ją jedynie za pomocą ustnego streszczenia tekstu pisemnego i pytań sprawdzających jego rozumienie. W 2014 r. wprowadzono test umiejętności tłumaczenia ustnego (test tłumaczenia konsekutywnego/liaison, a następnie rozmowa egzaminatorami a kandydatem w celu sprawdzenia jego zrozumienia). Jednak wbrew temu, co przewidują przepisy prawa, przynajmniej od 2018 roku nie przeprowadzono żadnych egzaminów, w związku z czym nowa struktura egzaminów nie została jeszcze opracowana ani ogłoszona, pomimo wprowadzenia zmian w roku 2020. W przeszłości, kiedy przeprowadzano egzaminy, ich notorycznie niska zdawalność (ok. 4%) potwierdzała wysoki poziom trudności tekstów; ówczesny system egzaminacyjny był jednak krytykowany za zbyt duży nacisk na kompetencje językowe, a niewystarczający na umiejętności w zakresie tłumaczenia prawniczego (Ordoñez-López 2021).

W Polsce kandydaci na TP muszą biegle posługiwać się językiem polskim (kandydować mogą nie tylko obywatele Polski), posiadać dyplom ukończenia studiów wyższych, nie mogą być karani za przestępstwa umyślne, a ponadto muszą zdać egzamin urzędowy z tłumaczenia pisemnego na język obcy i polski, tłumaczenia konsekutywnego z języka polskiego na język obcy oraz tłumaczenia a vista na język polski (Korpal 2021: 558). Egzaminy bywają krytykowane za brak jasnych kryteriów oceny lub wytycznych dotyczących preferowanej terminologii prawniczej (Solová 2016).

W Republice Czeskiej egzaminy są przeprowadzane tylko w celu sprawdzenia znajomości przepisów prawa, zasad postępowania i wymogów dotyczących TP (przy czym zawody tłumacza ustnego i pisemnego są rozdzielone od 2021 r.). Kandydaci muszą być osobami z pełną zdolnością do czynności prawnych, niekaranymi, posiadać tytuł magistra, zdać egzamin państwowy z języka obcego (lub być jego użytkownikami rodowitymi), udokumentować pięcioletnią praktykę w zawodzie tłumacza pisemnego lub ustnego, a ponadto ukończyć kurs prawa dla tłumaczy (TEPIS 2023: 64-66).

Kandydaci na TP w Chorwacji muszą być obywatelami tego państwa bądź państwa członkowskiego UE/EOG, wykazać się znajomością języka obcego i chorwackiego na poziomie C2, a także posiadać odpowiednią polisę ubezpieczeniową. Osoby spełniające te warunki są dopuszczane do egzaminu z podstaw prawa, sprawdzającego znajomość ustroju sądów powszechnych, administracji państwowej i terminologii prawnej. Po zdaniu egzaminu muszą ukończyć kurs organizowany przez stowarzyszenie zawodowe, obejmujący praktyczne aspekty zawodu (TEPIS 2023: 60).

W Szwecji od lat 70. obowiązuje system egzaminów dla upoważnionych przez państwo tłumaczy ustnych (często nazywanych tłumaczami kontaktowymi), w tym dla wyspecjalizowanych tłumaczy medycznych i prawniczych. Sprawdzane są również umiejętności tłumaczy ustnych. Władze publiczne są prawnie zobowiązane do zapewnienia tłumaczy ustnych, w tym tłumaczeń dokumentów, osobom, które nie opanowały jęz. szwedzkiego (Tiselius 2022: 183-184, 188).

W Niemczech dostęp do zawodu tłumacza (pisemnego) przysięgłego jest regulowany przez poszczególne kraje związkowe (landy). Kandydat musi zdać egzaminy lokalne, stając się staatlich geprüfter Übersetzer, lub ukończyć studia w zakresie tłumaczenia (Diplom-Übersetzer). W niektórych landach kandydaci muszą wykazać się znajomością prawa i ukończeniem studiów wyższych. W większości krajów związkowych wymagana jest niekaralność, brak zaległości podatkowych oraz zaświadczenie potwierdzające doświadczenie w zakresie tłumaczenia. W zależności od landu zaprzysiężenia są ważne dożywotnio lub przez pięć lat (TEPIS 2021: 32-33). Wymogi dotyczące przysięgłych tłumaczy ustnych zostały niedawno ujednolicone na szczeblu federalnym. Osoby spełniające te wymogi będą zaprzysięgane na okres pięciu lat. Nowa ustawa jest jednak krytykowana za brak rozwiązania problemu powoływania tłumaczy ad hoc przez sędziów i urzędników państwowych (TEPIS 2021: 34).

W Szwajcarii, która również jest krajem federalnym, niektóre kantony (np. Genewa, Zurych, Berno) organizują kursy i przeprowadzają egzaminy dla tłumaczy przysięgłych (których kwalifikacje są niekiedy uznawane w innych kantonach), w innych od kandydatów wymaga się dostarczenia dokumentów i/lub odbycia rozmowy kwalifikacyjnej (TEPIS 2021: 38-41).

W Zjednoczonych Emiratach Arabskich Ministerstwo Sprawiedliwości rejestruje akredytowanych tłumaczy, którzy spełniają takie wymagania, jak niekaralność, wykształcenie wyższe w zakresie języka, udokumentowane doświadczenie praktyczne. Ponadto muszą oni zdać egzaminy (Abu-Risha & Jaganathan 2021: 540).

W Palestynie egzaminy akredytacyjne dla tłumaczy przeprowadzane są co roku przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Najpierw odbywa się egzamin pisemny, a po zdaniu go kandydat może przystąpić do części ustnej. Tłumacze przysięgli są zobowiązani przez prawo do udzielenia pomocy, gdy strony postępowania lub świadkowie nie mówią po arabsku (Thawabteh & Najjar 2014: 43, 44).

Weryfikacja

We Francji stosowany jest proces weryfikacji. Wnioski ze wskazaniem języków i specjalizacji (tłumaczenia ustne/pisemne), kwalifikacji i doświadczenia zawodowego kandydata są składane do sądów apelacyjnych, a wybrani kandydaci są wpisywani na trzyletni okres próbny na listy biegłych sądowych prowadzone przez poszczególne sądy (choć są uprawnieni do wykonywania zawodu w całej Francji). Wnioski o wpis na kolejne pięcioletnie okresy są rozpatrywane przez komisje złożone z sędziów i biegłych sądowych. Kandydaci mogą zostać wezwani na rozmowę kwalifikacyjną, a Prokurator Generalny może otrzymać wniosek o udzielenie informacji (np. na temat kar dyscyplinarnych). Weryfikacja jest bezpłatna, ale jej kryteria są niejasne, a decyzje nie muszą być uzasadnione (TEPIS 2021: 16-17).

W Belgii istnieje krajowy rejestr tłumaczy przysięgłych pisemnych i/lub ustnych. Aby uzyskać wpis do rejestru, kandydat musi posiadać dyplom ukończenia studiów w zakresie tłumaczenia pisemnego lub ustnego oraz zaświadczenie potwierdzające znajomość belgijskiego systemu sądownictwa, a także udokumentować co najmniej pięć lat odpowiedniej praktyki zawodowej (Verliede & Defrancq 2022: 3).

Organizacje zawodowe

W Argentynie kandydaci muszą ukończyć studia w zakresie Traductorado Público i należeć do organizacji zawodowej. Osoby przyjmowane na takie studia muszą najpierw zdać wymagający egzamin z języka obcego. Program studiów obejmuje język hiszpański i języki obce oraz przedmioty związane z prawem; w związku z tym absolwenci nie muszą zdawać żadnych dodatkowych egzaminów i są uprawnieni do ubiegania się o członkostwo w organizacjach zawodowych, które są upoważnione przez państwo do rejestrowania tłumaczy publicznych i uwierzytelniania ich podpisów. Akredytacja jest dożywotnia, również dla tłumaczy (ustnych) sądowych. Tylko tłumacze publiczni mogą występować jako tłumacze sądowi w sprawach karnych, choć większość z nich pracuje wyłącznie jako tłumacze pisemni (Vigier, Klein & Festinger 2013: 38-39).

W Kanadzie dostęp do zawodu regulowanego tłumacza certyfikowanego uzyskuje się w dwóch etapach. Pierwszym z nich jest członkostwo w organizacji działającej w danej prowincji. Warunki to ukończenie studiów tłumaczeniowych lub posiadanie doświadczenia w pracy w charakterze tłumacza oraz zdanie egzaminu wstępnego. Osoba taka zostaje kandydatem/tłumaczem stowarzyszonym, a niektóre instytucje akceptują już jej tłumaczenia. Po udokumentowaniu dłuższej praktyki zawodowej i zdaniu kolejnego egzaminu (o bardzo niskim wskaźniku zdawalności) takie osoby mogą zostać certyfikowanymi tłumaczami pisemnymi (oddzielnie dla każdej kombinacji językowej i kierunku) lub ustnymi. Niektóre sądy przeprowadzają własne egzaminy lub procedury rekrutacyjne i szkoleniowe, przyznając tytuły takie jak „tłumacz sądowy Ministerstwa Sprawiedliwości" lub „tłumacz ustny Rady ds. Imigracji i Uchodźców" (TEPIS 2021: 27-28).

Inne metody

We Włoszech i Portugalii TP są powoływani ad hoc przez sądy. Włoskie sądy prowadzą rejestry biegłych sądowych, które obejmują tłumaczy pisemnych i ustnych, natomiast w Portugalii „prawo uznaje kompetencje prawników, kierowników i pracowników urzędów stanu cywilnego, a także (całych!) izb handlowych nie tylko do poświadczania tłumaczeń, ale także do ich «sporządzania i poświadczania»" (EULITA 2020b: 31, tłum. ASR).

W Grecji ustawa przyjęta w roku 2008 (ustawa 3712/08) przewidywała bardzo wymagające egzaminy dla tłumaczy, jednak nie została ona wdrożona. Obecnie oficjalne tłumaczenia mogą być przygotowywane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, prawników, personel konsularny lub absolwentów Wydziału Języków Obcych Uniwersytetu Jońskiego (EULITA 2020b: 16-17).

W Bułgarii to biura tłumaczeń otrzymują akredytację (od Ministerstwa Spraw Zagranicznych) i poświadczają tłumaczenia, ale w celu uzyskania akredytacji muszą przedłożyć listy swoich tłumaczy (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 27).

W Omanie Rada Spraw Administracyjnych Sądownictwa mianuje pełnoetatowych tłumaczy sądowych języków angielskiego, urdu i tamilskiego. Inne kraje arabskie, które mają przepisy regulujące zawód TP, to Syria, Algieria i Tunezja (Abu-Risha & Jaganathan 2021: 540).

Na górę

Kraje bez regulowanego zawodu TP

W krajach, w których nie istnieje oficjalnie uznany zawód tłumacza przysięgłego, podejmowane są jednak wysiłki w celu zapewnienia odpowiedniej jakości usług poprzez certyfikację (definiowaną jako „dobrowolny proces, w ramach którego organizacja uznaje osobę za spełniającą uprzednio określone standardy kwalifikacji” (Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012: 15, tłum. ASR)).

W Danii nie ma już upoważnionych przez państwo TP, ale można uzyskać certyfikację w stowarzyszeniach zawodowych. Ze względu na pogorszenie jakości usług świadczonych na rzecz policji i służb imigracyjnych po wprowadzeniu systemu zamówień policja utworzyła własny tymczasowy (i niepubliczny) rejestr tłumaczy pisemnych i ustnych (EULITA 2020b: 3).

W Japonii od 2010 r. przeprowadzane są egzaminy państwowe dla tłumaczy certyfikowanych niektórych języków (Horie & Trzaskawka 2017: 416), ale w pozostałych przypadkach same sądy przeprowadzają rozmowy kwalifikacyjne z potencjalnymi tłumaczami przed umieszczeniem ich na swoich listach, a jedynym zadaniem podczas rozmowy kwalifikacyjnej jest tłumaczenie a vista (EULITA 2020a).

Irlandzkie Stowarzyszenie Tłumaczy (Irish Translators’ and Interpreters’ Association - ITIA) przeprowadza egzaminy dla swoich członków i prowadzi rejestr tłumaczy certyfikowanych przez ITIA, którzy są uprawnieni do sporządzania tłumaczeń poświadczonych w Irlandii. Nie ma wymogu korzystania z usług członków ITIA, ale niektóre organizacje zalecają to (TEPIS 2021: 23-24).

W Australii rozbudowany system certyfikacji (wcześniej akredytacji) prowadzony jest przez Krajowy Urząd Akredytacji Tłumaczy (National Accreditation Authority for Translators and Interpreters - NAATI). System ten obejmuje poziomy od uznanych praktykujących tłumaczy pisemnych lub ustnych, przez certyfikowanych tłumaczy pisemnych lub ustnych, po tłumaczy zaawansowanych i specjalistycznych, w tym w dziedzinie prawa (NAATI, ale bywa również krytykowany).

W Stanach Zjednoczonych tłumacze (ogólni) są certyfikowani przez Amerykańskie Stowarzyszenie Tłumaczy (American Translators Association - ATA), natomiast tłumacze (ustni) sądowi są certyfikowani, jeśli zdadzą egzamin opracowany na szczeblu ogólnokrajowym przez National Center for State Courts (egzamin, obejmujący test pisemny i część ustną, w październiku 2023 r. był dostępny dla 18 języków), który jest przeprowadzany na szczeblu stanowym. Dodatkowe wymagania są ustalane na poziomie poszczególnych stanów. W przypadku innych języków certyfikacja bywa dostępna na poziomie poszczególnych stanów. W przypadku pary językowej hiszpański/angielski funkcjonuje federalny system egzaminów na certyfikację w charakterze tłumaczy sądowych (FCICE).

W Wielkiej Brytanii, jeśli tłumaczenie ma zostać poświadczone lub zalegalizowane, aby tłumacz wyraźnie przyjął odpowiedzialność za jego tekst, może ono zostać poświadczone przez notariusza lub samego tłumacza. Notariusze poświadczają własne tłumaczenia lub sprawdzają, czy osoba występująca przed nimi jest właściwym sygnatariuszem oświadczenia załączonego do tłumaczenia (Vigier, Klein & Festinger 2013: 30). Poświadczenie notarialne jest stosowane, gdy wymagane jest poświadczenie „wyższego stopnia”, ale w innych przypadkach akceptowane są tłumaczenia poświadczone przez samych tłumaczy z oświadczeniem potwierdzającym ich kwalifikacje zawodowe lub członkostwo w organizacjach (Vigier, Klein & Festinger 2013: 31). W przypadku tłumaczeń ustnych sądy zaprzysięgają osoby, które będą tłumaczyć w danej sprawie. Na znaczeniu zyskuje certyfikacja dokonywana przez organizacje zawodowe. Krajowy Rejestr Tłumaczy dla Służb Publicznych (National Register of Public Service Interpreters) prowadzi rejestr tłumaczy ustnych, dokumentuje ich kwalifikacje i rozpatruje skargi dotyczące ich usług. Podejmowane są wysiłki w celu utworzenia podobnego rejestru tłumaczy pisemnych. Organizacje zawodowe, takie jak Chartered Institute of Linguists i Institute of Translation and Interpreting (ale także lokalne organizacje działające w Walii, Szkocji lub Irlandii Płn.) świadczą usługi certyfikacyjne. Innym sposobem potwierdzania kwalifikacji jest zdawanie egzaminów, takich jak Diploma in Translation, Diploma in Public Service Interpreting (w obu przypadkach z możliwością wybrania dziedziny „prawo”) lub Diploma in Police Interpreting (TEPIS 2021: 56-63).

W Jordanii w sprawach karnych sądy są zobowiązane do wyznaczenia tłumaczy ustnych dla oskarżonych lub świadków, którzy nie mówią po arabsku, a w sprawach cywilnych akceptują zeznania tłumaczone ustnie lub słowa „godnego zaufania tłumacza” po złożeniu przez niego przysięgi. Nie istnieją jednak żadne przepisy dotyczące standardów zawodowych tłumaczy sądowych i nie oferuje się formalnego szkolenia na poziomie uniwersyteckim, a strony czasami zgłaszają zastrzeżenia co do jakości tłumaczenia ustnego (Abu-Risha & Jaganathan 2021: 540, 543-544).

W Republice Południowej Afryki, gdzie funkcjonuje 11 języków urzędowych, po intensywnych wysiłkach związanych z tłumaczeniami ustnymi dla Komisji Prawdy i Pojednania w latach 1996-1998, opracowano ambitne ramy krajowej polityki językowej, które jednak nie zostały wdrożone. Prawo wymaga, aby oficjalna komunikacja rządowa była prowadzona tylko w trzech językach urzędowych, ale nie ustalono żadnych norm polityki językowej, w związku z tym angielski, będący językiem mniejszościowym, jest lingua franca kraju, w tym w sądach (Wallmach 2014). Konstytucyjne prawo do bycia sądzonym w języku zrozumiałym dla siebie nie zostało skonkretyzowane. Językami, w których spisywane są protokoły w sądach są angielski i afrykanerski, co stwarza ryzyko niesprawiedliwości. Chociaż prawo wymaga, aby w sądach niższej instancji korzystać z usług „kompetentnych tłumaczy pisemnych”, nie określono żadnych wymogów dotyczących ich umiejętności lub praktyki (Lebese 2014: 194, 202-203, tłum. ASR).

Podobna sytuacja ma miejsce w Zambii, gdzie konstytucja wskazuje język angielski jako język urzędowy, a jedynie wymienia siedem innych języków narodowych. Brak sądowych tłumaczy ustnych skutkuje pomyłkami sądowymi (Kasonde 2016: 26-27).

W Korei Południowej również brak systemu certyfikacji tłumaczy ustnych oraz przepisów regulujących tłumaczenia ustne w sytuacjach związanych z kwestiami prawnymi i kwalifikacje takich tłumaczy. W rezultacie osoby zarejestrowane jako cywilni tłumacze policyjni nie są profesjonalistami i nie przechodzą żadnych szkoleń (Lee 2017: 195). Zdarza się, że tłumacze pisemni i ustni z Wielokulturowych Centrów Wsparcia Rodziny są wzywani do tłumaczenia ustnego w sądach lub innych środowiskach prawnych dla migrantów, mimo że sami są migrantami zaledwie średnio znającymi język koreański (Lee, Choi, Huh et al. 2016: 184).

Na górę

Społeczne postrzeganie, satysfakcja i stres w pracy TP

Istnieje coraz więcej badań koncentrujących się na samych TP i postrzeganiu przez nich ich własnej pracy, a także na postrzeganiu TP przez sędziów i obrońców uczestniczących w procesach z udziałem TP (Liber-Kwiecińska 2021). Poniższe trzy wykresy podsumowują odpowiedzi na pytania dotyczące roli TP w procesach sądowych.


Ilustracja 5: Odpowiedzi pełnomocników procesowych na pytanie 3: Obecność tłumacza przysięgłego jest zbędna, jeśli cudzoziemiec zna język polski w stopniu komunikatywnym [Liber-Kwiecińska 2021: 34]	Ilustracja 6: Odpowiedzi pełnomocników procesowych na pytanie 10: Udział tłumacza przysięgłego utrudnia prowadzenie procesu sądowego [Liber-Kwiecińska 2021: 38]	Ilustracja 7: Odpowiedzi pełnomocników procesowych na pytanie 13: Tłumaczenie ustne może wpływać na ocenę przez sędziego wypowiedzi uczestników procesu sądowego [Liber-Kwiecińska 2021: 38]

Z ankiety przeprowadzonej wśród polskich tłumaczy przysięgłych wynika, że blisko połowa respondentów jest zadowolona ze skali aktywności w wykonywanej pracy, a duża część ankietowanych czuła się zadowolona lub [...] bardzo zadowolona w obszarach: niezależność, różnorodność, użyteczność społeczna, wykorzystanie zdolności, wynagrodzenie, odpowiedzialność i kreatywność (Piecychna 2019: 136-137, tłum. ASR). Stosunkowo wysoki odsetek (35-40%) respondentów nie był ani zadowolony, ani niezadowolony z takich aspektów jak aktywność, status społeczny, wartości moralne i bezpieczeństwo. Aspektami o najwyższym odsetku niezadowolonych respondentów (ok. 25%) były wynagrodzenie i bezpieczeństwo (Piecychna 2019: 137).

W badaniu, w którym porównywano zadowolenie z pracy słowackich tłumaczy przysięgłych i instytucjonalnych (tłumaczy unijnych), Bednárová-Gibová & Madoš (2019) stwierdzili, że pomimo różnic w wynagrodzeniu, tłumacze przysięgli i unijni byli prawie tak samo zadowoleni ze swojej pracy (zob. Ilustracja 8). Średni poziom szczęścia w pierwszej grupie wyniósł 3,86 (n=83), a w drugim 3,75 (n=31).Co ciekawe, pięć najważniejszych aspektów, które były bezpośrednio związane z satysfakcją, różniło się od siebie: dla obu grup dwa najważniejsze z nich to „ich umiejętności radzenia sobie z trudnymi tłumaczeniami oraz rozwój wiedzy i umiejętności tłumaczeniowych wynikające z ich pracy” (Bednárová-Gibová & Madoš 2019: 235, tłum. ASR), ale za nimi w przypadku tłumaczy przysięgłych uplasowały się szacunek/uznanie i zdolność do spełnienia oczekiwań klientów (Ilustracja 9), natomiast tłumacze unijni wskazali przed nimi wysokie wynagrodzenie i odpowiedzialność (Ilustracja 10).


Ilustracja 8: Szczęście związane z pracą słowackich tłumaczy przysięgłych i tłumaczy pracujących w instytucjach UE [Bednárová-Gibová & Madoš 2019: 236]	Ilustracja 9: Źródła największej satysfakcji zawodowej słowackich tłumaczy przysięgłych [Bednárová-Gibová & Madoš 2019: 235]	Ilustracja 10: Źródła największej satysfakcji zawodowej słowackich tłumaczy unijnych [Bednárová-Gibová & Madoš 2019: 235]

TP mogą być czasami narażeni na zachowania agresywne, ponieważ pracują w potencjalnie niebezpiecznych warunkach, w tym pomagając w komunikacji z przestępcami na posterunkach policji, w prokuraturach, sądach lub więzieniach (Rodeš 2016). W przeprowadzonym na niewielką skalę (n=37) międzynarodowym badaniu dotyczącym narażenia TP na ryzyko, udzielono niemal równej liczby odpowiedzi twierdzących i przeczących na pytanie, czy bezpieczeństwo respondentów było kiedykolwiek zagrożone, choć większość respondentów nie doświadczyła strachu, zagrożenia ani presji podczas tłumaczenia (62,2%) i ogólnie czuła się bezpiecznie podczas wykonywania swojej pracy (75,7%) (Rodeš 2016: 105). Wskazali oni jednak poważne incydenty związane z bezpieczeństwem, takie jak „Siedzenie z oskarżonym w policyjnym pokoju przesłuchań bez nadzoru” lub „Oskarżony, który próbował pokazać na mojej szyi, jak ktoś próbował go udusić" (Rodeš 2016: 112, tłum. ASR), co wydaje się potwierdzać, że bezpieczeństwo tłumaczy ustnych bywa lekceważone przez instytucje korzystające z ich usług.

Zdecydowana większość respondentów TP (83,8%) nie wiedziała, czy ich bezpieczeństwo regulują jakiekolwiek przepisy, a jeszcze więcej (89,2%) widziało potrzebę uregulowania niebezpiecznych warunków pracy. Inne środki, które respondenci przyjęliby z zadowoleniem to:

ukrywanie ich danych osobowych (83,8%)
zdalne tłumaczenie ustne (70,3%)
informowanie o metodach ochrony podczas szkoleń zawodowych (89,2%) (Rodeš 2016: 106).

Pomimo względnej satysfakcji zgłaszanej przez polskich TP, ich praca wiąże się również ze znacznym stresem spowodowanym czynnikami innymi niż zagrożenia bezpieczeństwa (Korpal 2021). Dwie poniższe ilustracje przedstawiają czynniki stresogenne w tłumaczeniach ustnych (Ilustracja 11) oraz czynniki stresogenne dotyczące zarówno tłumaczeń ustnych, jak i pisemnych (Ilustracja 12). Nie jest zaskoczeniem, że najsilniejsze stresory w tłumaczeniach sądowych to szybkie tempo mówienia, brak dostępu do materiałów przed zleceniem oraz słaba akustykę pomieszczenia (Korpal 2021: 560). Jeśli chodzi o stresory, które występują w obu trybach tłumaczenia, większość respondentów wskazała poczucie odpowiedzialności za tłumaczone treści, słabą współpracę z kolegami (np. dumpingowe stawki) i strach przed popełnianiem błędów (Korpal 2021: 561).


Ilustracja 11: Stresory w tłumaczeniach sądowych [Korpal 2021: 560]	Ilustracja 12: Stresory dotyczące zarówno tłumaczeń ustnych, jak i pisemnych [Korpal 2021: 561]

Inne czynniki stresogenne wskazane przez respondentów obejmowały: opóźnianie się terminów rozpraw i wypłaty wynagrodzenia; sędziów i świadków, którzy nie są przyzwyczajeni do bycia tłumaczonymi; nierealistyczne oczekiwania w zakresie wydajności; wysokie koszty pracy w wolnym zawodzie; brak szacunku dla zawodu; błędy w tekstach źródłowych oraz zachowywanie bezstronności, podczas gdy strony oczekują, że tłumacz będzie ich sprzymierzeńcem (Korpal 2021: 562-563).

W krajach, w których nie ma zawodu podobnego do TP, prowadzone są badania nad tym, jak osoby tłumaczące w sądach i podczas postępowań przygotowawczych radzą sobie z tym zadaniem (np. Nakane 2007, Lebese 2014, Lee 2017).

Na górę

Potencjał badawczy

Ponieważ treści, które trafiają do TP lub ich odpowiedników w krajach, w których zawód ten nie istnieje, są często poufne, trudno jest badać to, co faktycznie tłumaczą, choć nie jest to niemożliwe (np. Nakane 2007).

Szkolenia i egzaminy dla TP również zasługują na dokładniejsze zbadanie, jak pokazują Ordóñez-Lopez (2021) i Solová (2016). Podczas szkoleń częste są prośby o wyjaśnienie „najlepszych praktyk" w tłumaczeniu przysięgłym, np. jak opisywać pozatekstowe cechy dokumentów.

Wydaje się, że nadal niedostatecznie zbadano kwestie statusu TP lub zawodów pokrewnych (np. Hale & Napier 2016; Pym, Grin, Sfreddo et al. 2012; Plencovich, Bacco, Rivas et al. 2021) oraz psychologicznych skutków pracy w tym zawodzie (Roberts 2015).

Badania nad TP mogą być również częścią badań w innych obszarach; zob. sekcje „Research potential” w hasłach Didactics of translation, Legal translation lub Court interpreting.

Na górę